گۆتار

بۆچى ئه‌خلاقێ پراكتیكى؟  

 

جوان عزه‌ت

فه‌لسه‌فا ئه‌خلاقى دابه‌ش دبیت بۆ سێ به‌شێن سه‌ره‌كى ئه‌و ژى ئه‌خلاقێ میتافیزیكى، ئه‌خلاقێ ده‌ستوورى و ئه‌خلاقێ پراكیتكى (كردارى)،  پاشى ئه‌خلاقێ پراكتیكى دابه‌ش دبیته‌ سه‌ر چه‌ند به‌شان مینا ئه‌خلاقێ، پزیشكى، ره‌وشنبیرى، سیاسى، یاسایى، ئابوورى و… هتد ل ڤێرێ ڤاكته‌رێ كو من دڤێت بكه‌مه‌ بابه‌تێ شرۆڤه‌كرنێ ئه‌خلاقێ پراكتیكى یه‌، ماده‌م مرۆڤ د ژینگه‌هێ دا دژیت پیدڤییه‌ مرۆڤ وه‌كو كردار ب ئه‌ركێ خوه‌ یێ ئه‌خلاقى رابیت.

ئه‌گه‌ر هه‌ر ئێك ژ مه‌ وه‌ك كریارا پێدڤى سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل تێگه‌هێن ئه‌خلاقى بكه‌ت، ئه‌ز باوه‌رم هینگێ دێ كاریگه‌ریا زور ل سه‌ر ره‌وشت، ره‌فتار و كریارێن خوه‌ یێ مرۆڤى د ناڤه‌رووكا جڤاكى دا دروستكه‌ین، به‌لێ ئه‌گه‌ر مه‌ بنه‌مایێن ئه‌خلاقى ب كومه‌له‌كا بابه‌تێن نزم ڤه‌ وه‌ك ( شه‌ره‌فا ژنێ، عورفێن كومه‌لایه‌تى، فاكته‌ریێن كه‌ڤن و…) هتد ڤه‌ گرێدان ل وى ده‌مى دێ هێته‌ واتایا وێ چه‌ندێ، كو مه‌ بنه‌مایێن ئه‌خلاقى وه‌كى لوژیك، سه‌نته‌ر و پیڤه‌رێن زانستى نه‌ پاراستى نه‌ ، ئانكو مه‌ یێن پێشیلكرین.

نه‌مازه‌ د ئه‌زموون و ژێده‌رێن ئه‌خلاقى دا پێدڤییه‌ مروڤ هه‌ر تشتى ب جوانى هێژایى هه‌بوونێ ببینیت، هه‌تا وى راده‌یى نه‌هێلیت شیانیێن نه‌شیرینیا فه‌شارتى د جڤاكى دا په‌یدا ببیت، نموونه‌/ ده‌مێ زاروك د ژیێ  خوه‌ یێ بچیك دا رووبه‌روى ره‌فتار و سه‌ره‌ده‌ریه‌كا خه‌له‌ت دهێت هینگێ ئه‌و زاروك ئێكسه‌ر دێ هه‌ست ب كێماسیا نه‌بوونیێ كه‌ت، ئانكو د لا شعورێ وى دا ره‌نگڤه‌دانا نه‌رێنى سه‌رهلدده‌ت، ل گور خواندنا منا كه‌سوكى ئه‌ڤه‌ بخوه‌ خوه‌ د سیسته‌مێ په‌روه‌ردا خێزانى دا به‌رامبه‌ر ئاره‌زویێن زاروكى جوره‌كێ كێماسیكرنا ئه‌خلاقى یه‌، ژ به‌ركو ئه‌خلاق پێڤه‌ره‌كه‌ گرێدایى ره‌نگڤه‌دانا هه‌ر كاره‌ك و پێكهاته‌یه‌كێ ژیانێ یه‌ نه‌ گرێدانه‌ ب تایبه‌تمه‌ندیا كه‌سى یان عورفه‌كێ كومه‌لایه‌تى ڤه‌ و نه‌ بتنێ ئه‌ڤه‌ هه‌یه‌، هه‌تا سه‌ره‌ده‌ریا ماموستایى دگه‌ل قوتابى گرنگه‌ سه‌ره‌ده‌ریه‌كا ئه‌خلاقى و لێكدایى و په‌روه‌رده‌یى بیت، داكو خوێندكار خوه‌ ب فێرخوازه‌كێ ره‌ق، كین و كێم زانین و دویرى ره‌فتارێن ئه‌خلاقى نه‌بینیت هه‌روه‌ها جوره‌ بێزاریه‌كا مه‌عریفى ل نیك دروست نه‌بیت.

هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌گه‌ر بهێنه‌ سه‌ر واقع و ژینگه‌ها، كو ئه‌م تێدا ژین سه‌پاندن و ئاراسته‌كرنا هنده‌ك خالێن نه‌ریتى وه‌كریه‌ تاك ب ناخێن خوه‌ یێن فه‌شارتى په‌نایێ بۆ ئاره‌زوو و حه‌زێن خوه‌ ببه‌ن، ژ به‌ركو ئه‌و توندره‌ویا د هزر و بیریێن جڤاكى دا شین بووى جوره‌كێ ترس، ره‌ڤین و شوكێ بۆ تاكى دروست كریه‌ كو ب دزیكیڤه‌ كارێن نه‌ به‌ر هوز بكه‌ت هوسا دروستبوون و ساخله‌مبوونا جڤاكى پتر ئاریشه‌یان دویڤ خوه‌ دائینیت. له‌ورا ل ڤێرێ چه‌ند پرسیاره‌ك دهێنه‌ پێش ئه‌رێ مرۆڤى ئه‌و باوه‌رى هه‌یه‌، كو دناڤ جڤاكه‌كێ نه‌سه‌قامگیر دا وه‌ك مرۆڤ بژیت، یان ژى ژیانا مرۆڤى یا بێ زانستێ پراكتیكى بیت و مرۆڤى ئاگه‌ه ژ چ بنه‌ماێن ئه‌خلاقى نه‌بیت؟ گرنگ نینه‌ كا چ د ژیانا مرۆڤى یا روژانه‌ دا رویدده‌ت، به‌لێ یا گرنگ هزركرن و ده‌ربرینا مرۆڤى بۆ وێ رویدانێ یه‌،  یان  وێ بوویه‌رێ یه‌ ئه‌وا رووبه‌روى ده‌مێن مرۆڤى دهێت، ئه‌ڤه‌ به‌رجه‌سته‌كرنه‌كه‌ بۆ پتر زانیاریبوون ل سه‌ر كومڤه‌كرنا پرسیاركرن و خوه‌ زانه‌بوونا مژارێن هویر. هه‌روه‌ها د ناڤه‌روكا جڤاكى دا خاله‌كا  دى یا گرنگتر هه‌یه‌ كو به‌حس بكه‌م، ئه‌و ژى مخابن زانستێ ئه‌خلاقى ژ هه‌ر تشتى كێم تر رولێ خوه‌ د ببینیت، چونكو كار ب شێوه‌كێ تێروته‌سه‌ل  و دروست ل سه‌ر  په‌روه‌رده‌یا زانستێ ئه‌خلاقى نه‌هاتیه‌ كرن، ژ به‌ر ڤێ ژى  دێ بینى تاكه‌كه‌س دگه‌ل ده‌ستپێكا ئه‌نجامدانا هه‌ر كاره‌كێ هه‌مى رێنما و رێكارێن خوه‌ تێكه‌ل دكه‌ت و نه‌شێت سه‌ره‌ده‌ریه‌كا ئه‌خلاقى دگه‌ل پلان و پیڤه‌رێن خوه‌ و ده‌روبه‌ران بكه‌ت، له‌ورا زوربه‌یا جاران ئه‌و دبیته‌ قوربانیێ هنده‌ك  تێگه‌ه و سالوخه‌تێن جڤاكى.

ئه‌گه‌ر خواندنه‌كێ بۆ دویر بكه‌ین چ جڤاكان هندى جڤاكێن ئه‌وروپى كاریگه‌رى ل سه‌ر ئه‌خلاقێ پراكتیكى نه‌كریه‌ ب تایبه‌تى ل سالا 1960  شوره‌شێن ئه‌وروپا گرنگیه‌كا زور ب به‌رفره‌هیا جورێن كردارى یا ئه‌خلاقى دا هه‌تا ئه‌ڤ دارستانێن ژ بۆ پاراستنا ساخله‌میا گیانه‌وه‌ر و سروشتێ ژینگه‌هێ ژى هاتینه‌ دروستكرن په‌یوه‌ندى ب سالوخه‌ت و تێگه‌هشتنا جڤاكى ڤه‌ هه‌بوون، چونكو جڤاكێن ئه‌وروپى كریارا ئه‌خلاقى ب پاراستنا ژینگه‌هێ و پاراستنا جه‌وهه‌رێ مرۆڤى ڤه‌ د دیت، له‌ورا هه‌تا ئه‌ڤرو ژى  د ئه‌ستاتیكا وان ملله‌تان دا دوو بنه‌مایێن گرنگ هه‌نه‌ مروڤ تێدا نێزیكى شه‌نگستێ خوه‌ یێ خۆبوونێ دبیت، چونكو ئه‌و ملله‌ت ل سه‌ر بیروكه‌یێن ئه‌خلاقى ده‌ربرینێ ده‌نه‌ هه‌ر قوناغه‌كا ژیانێ، ئه‌و ژى ئێك (بسپوریا زانستێ ئه‌خلاقى، یاسایى و هزرى د گه‌شه‌كرنا ئه‌قل و ئه‌ده‌با مرۆڤى دا)  دوو (شاره‌زایى ب رێكا خواندنێن ئه‌خلاقى د ره‌وانبێژیا نه‌ریت و بوویه‌رێن جڤاكى دا)، ئه‌ڤ هه‌ردوو هزره‌ هه‌تا ئاسته‌كێ دشێن بنه‌مایێن جوانیێ د ره‌فتارێ تاكى دا په‌یدابكه‌ن و هه‌روه‌ها تایبه‌تمه‌ندیێن ئه‌خلاقى گه‌له‌ك گرفت و ئاریشان سه‌ره‌راست دكه‌ن و هاوسه‌نگیه‌كێ دناڤبه‌را ده‌رزیێن ده‌روناسیا كه‌سى و جڤاكى دا دروست دكه‌ن بێ كو زه‌رمه‌ندیا ژینگه‌هێ ب شێوه‌كێ ڤه‌شارتى هه‌بیت، به‌لێ مخابن ئه‌و جڤاكێن سه‌ر ب هنده‌ك نیشانه‌یێن نه‌گونجایى ڤه‌ خرابى و نه‌شیرینێن وى پتر ژ باشێن وى دیاردبن، ژبه‌ركو هنده‌ك سالوخه‌تێن بێ بنه‌ما د ناخێ تاكى  دا ئاراسته‌ دبن، كو په‌یوه‌ندى ب كریارا ناخه‌كێ فه‌شارتى ڤه‌ هه‌یه‌، بوویه‌ ئه‌ڤه‌ تێرا هندێ كه‌ت، كو مرۆڤ وان دیارده‌یێن زه‌ره‌را تێكدانا ئه‌خلاقێ تاكه‌كه‌سى دكه‌ن ب هویرى خوینیت هه‌تا بشێت پشت به‌ستنێ ل سه‌ر شیانێن به‌رپرسیاره‌تیا ئه‌ده‌بى د جڤاكێ مرۆڤبوونێ دا بكه‌ت، به‌لێ ژ بلى وێ پرسیارا سه‌ره‌كى  یا كو مرۆڤ ژ خوه‌ بكه‌ت ئه‌وه‌ ئه‌رێ كى پره‌نسیپ و سالوخه‌تێن ئه‌خلاقى یێن مرۆڤى و جڤاكى چێكه‌ت؟ هه‌روه‌ها ئه‌رێ كارێ یاسا و نه‌ریتێن كومه‌لایه‌تى یه‌ به‌رهه‌ڤییا ناخێن مرۆڤى بكه‌ن یان ژى  كار و ئه‌ركێ مرۆڤا یه‌ وان یاسا و بنه‌مایان ئاڤا بكه‌ت؟

زێدەتر ببینە

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close